Winnend voordeel in het middenspel? (update)

Ach, met nog een grote maand eer we ons eerste zomertornooi spelen, waarom niet nog een vakantiefoto? Niet dat het de gepaste illustratie is voor het thema (tenzij je de drie pullen "jugo" ziet als opening/middenspel/eindspel), maar in dit dorstige seizoen is alles toegestaan op deze blog.

Vroeger hadden we enkel de informatorcode om stellingen te evalueren. Het is niet algemeen gekend, maar net zoals New in Chess met zijn (intrinsiek betere) NIC-codes voor openingen (zie het tabblad “key” rechts van het bord op deze pagina) probeerde een concurrent te zijn voor de ECO-codes, is er op dat vlak ook ooit een bescheiden poging uit een andere hoek geweest om een alternatief voor de informatorevaluaties (voor het middenspel) op te starten. Andrew Soltis vermeldt in zijn biografie Deadline Grandmaster dat er even een ander systeem voor korte commentaren werd bedacht onder impuls van schaakuitgever Sidney Fried van RHM Press. Het was echter zo complex en ondoorzichtig, dat het een doodgeboren idee bleek. Soltis geeft enkele voorbeelden: met compensatie werd “=%”; aanval op de damevleugel werd “//Q” en de damevleugel verdedigen werd “$Q”; een beter pionnenstructuur: “P@” en initiatief “I@”. Het mag niet verbazen dat het systeem een doodgeboren kind was. We moeten het vandaag dus doen met de klassieke computerevaluaties en hopen dat deze inderdaad zo correct zijn als we mogen onderstellen.

Daar waar winnend voordeel in de opening nog kan vervliegen (gezien de veelheid aan mogelijke zetten die nog komen moet in de partij, en het witte initiatief dat uiteindelijk aan uitdooft), is winnend voordeel in het middenspel misschien iets makkelijker te behouden. Alleen, de complexiteit is groter en een goed geheugen helpt hier quasi niets – soms is het tegenovergestelde zelfs het geval, wanneer je denkt dat een gelijkaardig plan ook in een iets andere stelling (die je goed kent) ook kan toegepast worden. Zo won Dvoretsky ooit eens van Smyslov, omdat die zijn ervaring uit een analoge stelling dacht te kunnen gebruiken, zie bv dit prima artikel.

Een voordeel in de opening kan voornamelijk gebaseerd zijn op initiatief; met power play poogt de witspeler dat te behouden, maar uiteindelijk zijn er zoveel vertakkingen, dat het niet menselijk mogelijk is dat voordeel te behouden. Zelfs voor programma's slagen hier niet in: zelfs onevenwichtige of ongebalanceerde openingsstellingen resulteren nog al te vaak in remises. Een voordeel in het middenspel kan gebaseerd zijn op initiatief, ruimtevoordeel of andere positionele aspecten, zoals het loperpaar, een betere pionnenstructuur, een veilige(r) koning. Het is een open vraag wat het meest duurzaam is. Theoretisch is dat moeilijk te bepalen, maar praktisch zou ik eerder kiezen voor een middenspelvoordeel dan een openingsvoordeel.

Immers, je kan tijdelijk een voordeel hebben in de opening, maar je voordeel toch kwijtspelen, omdat je tegenstander een lijntje beter begrijpt en net die zet vindt die je voordeel teniet doet. In het middenspel komt het meer op kennis en ervaring aan. Er zijn geen theoretische uitwijkmogelijkheden om met boekenkennis te ontsnappen aan een wurggreep.

Volgens de Google AI engine in chrome wordt het verlies van een voordeel in het middenspel veroorzaakt door vier factoren: overschatting van het voordeel, het niet zien van tegenspel, geen plan hebben en te vroeg materiaal afruilen. De remedie om niet in één van die valkuilen te lopen bestaat in het volgen van één of meer van volgende regels: profylaxe (het pro-actief verhinderen van de beste zet van je tegenstander), je minst actieve stuk activeren, correct afruilen en het creëren van statische zwaktes in het kamp van je tegenstander, zoals een achtergebleven pion.

Tot zover de snelle-hap-analyse van het middenspel door AI. Gevorderden onder ons hebben een genuanceerder beeld, dankzij Nimzowitsch zelf en latere aanvullingen (Nimzowitsch, a Reappraisal van Keene en vooral Secrets of Modern Chess Strategey van Watson, of The Road to Chess Improvement van Yermolinsky, of ...).

Net gezien de vele nuances die in het middenspel kunnen voorkomen, is er geen algemene richtlijn om voordeel te behouden. In de ene stelling is het ene kenmerk doorslaggevend, in een andere komt het op iets anders aan. Steinitz wist al, wanneer je initiatief had, je dat moest gebruiken in een aanval, of het zou verdampen. Maar wat de gewone schaker onderscheidt van de betere schaker is dat die laatste veel beter weet *wat* hij moet doen in een stelling, naar welke eindpositie hij moet streven. Karpov en Kramnik waren op dat vlak op hun piek ongenaakbaar en hun best of positionele overwinningen zijn nog altijd goud waard.

Maar ik kies liever een golden oldie uit vervlogen tijden:

Dat computers middenspelvoordeel soms niet kunnen behouden lijkt vreemd, maar het komt voor, vooral in de subtop van het gild.

Onderstaande partij had één van mijn beste partijen kunnen zijn, misschien wel mijn beste ooit, maar ook hier vond ik tenslotte niet dé zet die de bekroning zou geweest zijn van mijn spel. Als ik het goed heb, was Olga Chichmareva aangesloten bij Bredene, en ze speelde enkele jaren in België. Ik heb Olga’s rating (º1978) recent nog eens opgezocht – ik vermoed dat ze terug in Rusland woont – ze speelt in elk geval onder Russische vlag en komt niet meer voor in de Belgische elolijsten. Sinds mei 2015 staat ze als inactief, met een bevroren FIDE-rating van 2060.

Wat die computerpartij betreft, oorspronkelijk had ik eerst een andere partij in gedachten, één van de Stockfish8 vs Alpha Zero partijen uit het prima boek van Sadler (Game Changer), maar de eerder vermelde partij sloot iets beter aan bij het thema. Omdat het werk nu toch gebeurd was, geef ik de oorspronkelijke partij toch maar. Het is de partij uit sectie B (Sacrifices for space) van hoofdstuk 11 (Attacking the king: sacrifices for time, space and damage) (blz 283).

Sadler geeft (wijs genoeg) geen leestekens (!!,!,!?,?!,?,??) bij de zetten, en dat is enerzijds slim gezien, want we zijn nu een paar generaties verder, en sommige “normale zetten” blijken de beslissende fout te zijn, maar anderzijds geeft het de lezer ook geen houvast waar (meestal) Stockfish de mist is in gegaan. En dat zorgt er dus voor dat Sadler beslissende momenten laat voorbijgaan zonder commentaar. Zo ook onderstaande partij, die misschien niet echt hoort bij het thema (winnend voordeel behouden?) maar een zoveelste illustratie is dat horizoneffect een grote rol speelt (en dat zowel bij programma’s als mensen – over dat laatste aspect schrijf ik nog wel eens een artikel).